يافته ، و جلد سوّم كه خاصّ جزيره است به سال 1276 / 675 ه . انجام گرفته است . 103 به هر حال تاريخ رونويس نهايى از سال 1280 / 679 ه . نمىگذرد . 104 جزو اوّل كتاب دو قسمت است كه اوّلى از منطقهء حلب و دوّمى از قنّسرين و مناطق مجاور آن ( پايتخت‌ها و مرزها ) و حمص سخن مىكند . از قسمت سوّم ، كه مىبايد از اميران حلب گفت و گو داشته باشد ، در نسخه‌هاى خطى اثرى نيست . 105 جزو دوّم كتاب نيز به همين قرار است ؛ قسمت اوّل به دمشق و دوّمى به شهرهاى جنوب شام و فلسطين اختصاص دارد و قسمت سوّم ، مربوط به اميران دمشق ، وجود ندارد . 106 از جزو سوّم يك نسخهء خطى در ليدن هست به عنوان نادرست برق الشام فى محاسن اقليم الشّام 107 و چنان كه حبيب الزّيّات مدلّل داشته 108 اين جعل كم نظير به احتمال قوى به دست يكى از نسخه برادران انجام شده ، زيرا متن مذكور با اصل كتاب تفاوتهاى ناچيز دارد و تغييرات مختصرى در عبارات داده شده است . جزو سوّم كه به جزيره اختصاص دارد به نوبهء خود منقسم به سه قسمت است كه به ترتيب از ديار مصر ، ديار بكر ، ديار ربيعه ، و توصيف شهرهاى مهمّ هر منطقه سخن مىكند . 109 گر چه اين تقسيم جنبه‌هاى مختلف دارد ، اما رنگ تاريخى و جغرافيايى آن غالب است . تنها از عنوان فصول دهگانه كه قسمت خاصّ دمشق را تشكيل مىدهد 110 مىتوان محتويات كتاب را تشخيص داد . عنوانها از اين قرار است : 1 - ذكر اشتقاق نام شهر 2 - ذكر بنيانگذار و عدّهء دروازه‌ها و قلعه‌هاى شهر 3 - ذكر مسجد جامع ( جامع مشهور ) 4 - ذكر مسجدهاى داخل شهر و حومه 5 - ذكر مزارهاى داخل و حومهء شهر 6 - ذكر خانقاهها و كاروانسراهاى داخل شهر و حومه 7 - ذكر مدرسه‌ها 8 - ذكر كنيسه‌ها و صومعه‌هاى دمشق و حومه 9 - ذكر حمّامهاى داخل دمشق و حومه 10 - ذكر فضيلت شهر و نثر و نظم كه در ستايش آن هست . در وصف حلب فصلها اضافه شده و به هفده رسيده است . 111 توصيف شهرهاى كم اهميت مختصر است اما با روش پيروى شده در بقيهء كتاب تفاوتى ندارد . كتاب ابن شدّاد فوايد ديگر نيز دارد ، زيرا منابع آن متنوع و بسيار گرانقدر است و به كمك آن با مؤلّفاتى آشنا مىشويم كه گاه نسخهء آنها مستقلا به دست ما نرسيده است . 112 جالب آنكه ظاهرا از فرهنگ ياقوت خبر نداشته و حتى يك بار از آن ياد نكرده است . 113 درخور توجّه آنكه ابن شدّاد تا به سال 1232 / 629 ه . كاملا بر روايت ديگران تكيه داشته 114 و از آن تاريخ به بعد آثار اصالت در كار او نمودار شده كه به حق وسعت تجربه و ملاحظات شخص او را منعكس مىكند . مورّخان متأخّر از كتاب ابن شدّاد 115 فقط از قسمتهاى مربوط به شام و بخصوص دمشق كه مورد توجّه همهء نويسندگان اين گونه مطالب بوده استفاده كرده‌اند . 116 مطالب ابن شدّاد دربارهء دمشق و محلات آن كاملترين كار آن دوران است 117 و انعكاس آن را به نزد همهء مؤلّفانى كه به دورانهاى بعد دربارهء فضايل دمشق چيز نوشته‌اند مىتوان ديد . اهميت ابن شدّاد از